Zij hebben mijn hart gestolen

Berucht, mysterieus, naamloos, legendarisch: Het boek ‘Vrouwen in de Grote Oorlog’ is een podium voor het ijzersterke ‘zwakke’ geslacht in een tijdperk, waarin moed, opofferingsgezindheid en vaderlandsliefde alleen aan mannen lijkt te zijn voorbehouden.

‘En waar blijven de vrouwen?’ Ik haalde mijn schouders op toen mijn vrouw mij deze vraag stelde. Ik had net een roman geschreven over het leven van twee soldaten in de Eerste Wereldoorlog, en kon met enige moeite de naam van Sylvie reproduceren, een aantrekkelijke verpleegster die in mijn boek voorkomt. En dat was het! Maar dan…dan wordt het stil, bijna akelig stil.

Toen ik enkele maanden geleden begon aan de voorbereiding van een lezing over de Eerste Wereldoorlog moest ik denken aan de vraag van mijn echtgenote. Ze had gelijk. De Eerste Wereldoorlog vertelt niet alleen het verhaal van onze (over)grootvaders, maar net zo goed dat van onze (over)grootmoeders. Toch maar eens dieper spitten. En vanaf dat moment opende zich een schatkamer die een alsmaar rijker en indrukwekkender geschiedenis bleef produceren van bekende en onbekende vrouwen. De vrouwen op velden, die de plaats van hun echtgenoten innemen en hun ruggen krommen om de zware ploeg voort te trekken. De tienduizenden vrouwen en meisjes die in de fabrieken de granaten ‘draaien’ waarmee hun eigen mannen soms bestookt werden. De chirurgen, de verpleegsters, de brandweervrouwen, de journalistes en de solidaire briefschrijfsters, de ‘marraines’.

Ik heb voor de lezer enkele korte stukjes beeld uit mijn boek gelicht. Over Charlotte Despard, de Engels-Ierse suffragette van het eerste uur.

Schatrijke weduwe, maatschappelijk werkster, onstuimige pacifiste, Sinn Féin-activiste. Op het podium staat een oude vrouw met een onwaarschijnlijk verleden. Ze heeft, heel karakteristiek, haar linkerhand stevig in haar zij geplant, haar rug lichtjes gekromd en de rechtervuist gebald. Haar zwarte mantilla laat een groot deel van haar grijze haren onbedekt. Haar priemende blik doorboort de ziel van de toeschouwer. Charlotte Despard, strijdster voor vrouwenrechten, vrede en sociale rechtvaardigheid, is een van de meest markante vrouwen uit de Engelse geschiedenis.

En over Maria Bochkareva, de ‘bedenkster’ van de Russische Bataljons des Doods.

De Eerste Wereldoorlog is niet alleen hard voor mannen, maar ook meedogenloos voor vrouwen. Zeker in het onrustige Rusland in het begin van de 19e eeuw, waar het verzet tegen de Tsaar al jaren steeds dreigender vormen aanneemt, de Grote Oorlog het volk verdeelt en de revolutie zijn kinderen verslindt, ongeacht hun verdiensten voor het Vaderland. Tegen deze achtergrond moet het bizarre levensverhaal van Maria Bochkareva gezien worden, een geharde frontsoldate die de Duitsers desnoods met haar bajonet doorboort. Ze is nauwelijks eenendertig als de kogels van een vuurpeloton een einde aan haar leven maken.

Maar ook over Rosa Luxemburg, een vrouw waarover een bekend Duits politicus onlangs zei: ‘Mensen die boven de massa uitsteken hebben meestal iets bijzonders. En dat bijzondere voelt voor anderen meestal ongemakkelijk.’

‘Wat je niet kapot maakt, maakt je sterker.’ Het zou zomaar het credo van Rosa Luxemburg kunnen zijn. Ze heeft geen landen onderworpen. ‘Haar’ revolutie was niet eens succesvol, om maar te zwijgen van haar grote droom: een wereld van vrijheid, gelijkheid en solidariteit, geregeerd door arbeiders. Ze was controversieel, een mens die, zoals iemand dat noemde, vereerd werd maar ook bespuugd. Ze was een ongewoon mens, met ongewone eigenschappen. Intelligent, erudiet en moedig, een vrouw die het durfde op te nemen tegen machtige mannelijke theoretici en politici als Lenin. Maar ook een vrouw met ongebreidelde levensdrang en een onverzettelijkheid.

‘Vrouwen in de Grote Oorlog’ is een kennismaking met feiten en karakters, waarbij de Grote Oorlog als een rode draad tal van vrouwen met elkaar verbindt. Zij hebben in de afgelopen maanden mijn hart gestolen. Allemaal. Zonder uitzondering. Het boek is een diepe buiging voor hen allen, ook voor hen die niet genoemd worden.